De ander, het ogenblik en ik

Terwijl ik in de trein zit klinken mijn favoriete deuntjes door mijn koptelefoon. Met licht gebogen hoofd is mijn blikveld gericht naar het kleine scherm waarop facebook- en instagramberichten worden getoond van mensen die ik nauwelijks ken. Ik ben teruggetrokken in mijn comfortabele gedachtewereld die ik zachtjes tot stilte maan met de gedachteloze input van mijn telefoon. Bij elke halte blijf ik hopen dat de zojuist ingestapte mensen niet naast mij komen zitten; liever even geen gespreken, liever ontoegankelijk. Deze ruimte is nu eventjes van mij. Een ritueel van afzondering in publieke ruimte, gemakkelijk gemaakt door de digitale muur tussen de ander en ik.

De filosoof Martin Heidegger stelde dat de techniek alle afstand overbrugt, maar dat het geen nabijheid brengt. Deze gedachte liet mij opnieuw nadenken over mijn treinritueel, dat trouwens overeenkomsten heeft met mijn college- of boodschappenritueel. Een terugkerend gebruik waarin ik in alle gemakkelijkheid mezelf afsluit, door de gewenning die het ritueel met zich meebrengt wordt het moeilijker deze te doorbreken. Soms voelt het alsof het meer een levenshouding is, in plaats van een geïsoleerd, op zichzelf staand, ritueel. Bovendien is het niet alleen mijn ritueel, maar zitten de meeste medepassagiers eveneens er zo bij – verdronken in hun eigen wereld van de als maar aandacht vragende telefoon of tablet, die tegelijkertijd bijzonder weinig zinnigs te vermelden heeft. Als uitzondering is daar soms een enkeling, meestal van wat hogere leeftijd, die in de stilte, of in een gedurfd gesprek terug verlangt naar die ‘goede oude tijd’.

Nu blijft de vraag staan, waarom dit patroon doorbroken zou moeten worden. In ons huidige tijdperk leven we op broekzakafstand met de gehele wereld, tegelijkertijd nemen depressies, eenzaamheid en zelfmoordcijfers toe. Zo beschrijft veertig procent van de volwassen Nederlandse bevolking zich als eenzaam; depressie en burn-out klachten nemen sterk toe – juist onder studenten. In hoeverre zijn we in staat om stil te zijn, om ons te verdiepen, om betekenisvolle relaties aan te gaan? Durven we nog te zijn in het ogenblik, verwonderd door de wereld en de mensen om ons heen? Of wordt het steeds lastiger om buiten onszelf te stappen en de vervlakking en vereenzaming tegen te gaan? Kortom, hoe is het gesteld met onze nabijheid?

Het is ironisch dat juist omdat vrijwel iedereen in de treincoupé er hetzelfde bijzit, dit mijn ontoegankelijke houding rechtvaardigt. Hierdoor kan ik gerustgesteld in mijn schulp van ontoegankelijkheid kruipen, zonder storende gedachten van gemiste verantwoordelijkheid. Toch is dat, bij nader inzien, te gemakkelijk. Wij, als individuen, zijn namelijk enerzijds het resultaat van de cultuur, maar anderzijds is de cultuur het resultaat van het gedrag, de keuzes, rituelen en waarden van het individu. In andere woorden, we zijn allen slachtoffer en dader van de culturele eigenschappen die schadelijk kunnen zijn. Dit geeft mij verantwoordelijkheid die ik niet kan ontwijken, hoe graag ik ook wil. Daarom wil ik bezinnen over mijn invloed op het geheel, zodat ik een beetje los kan breken van het culturele patroon waarnaar ik me soms al te gewillig naar voeg.

De filosoof Antoon van den Braembussche omschrijft in zijn boek De stilte en het onuitsprekelijke pakkend onze huidige cultuur:

We leven niet langer in het ogenblik: het ogenblik is opgelost, want we zijn steeds bezig met dringende zaken en we anticiperen onophoudelijk op de nabije toekomst. Er wordt ons eigenlijk allemaal gevraagd dat wij verschillende dingen tegelijk doen. En het moet allemaal even vlug, even dringend gedaan worden. Voor herinnering en bezinning, voor een openheid voor de Ander, of zelfs maar een ogenblik van verwondering, is er nauwelijks tijd, nauwelijks aandacht. Elk oponthoud, elke stilte ervaren wij als tijdverlies.

Ik wil weer aanleren om mij in stilte te bezinnen, in plaats van mezelf continu te overladen met verdovende informatie en prikkels die mij dwingen tot oppervlakkigheid en onverschilligheid. Ik wil de ruimte voor de Ander openbreken. Opmerkzaam en aandachtig leven voor de wonderlijke wereld en mensen om mij heen. Ik wil kunnen zijn, stil zijn in het ogenblik. Hierop voortbordurend wil ik dat ogenblik – in Oosterse wijsbegeerte het ‘eeuwige nu-moment’ – iets tastbaarder maken met de hulp van een citaat van Ralph Waldo Emerson, een invloedrijke Amerikaanse denker:

De rozen onder mijn raam verwijzen niet naar eerdere rozen of betere rozen; ze zijn wat ze zijn; ze bestaan met God, vandaag. Voor hen bestaat er geen tijd. Er is alleen de roos; ze is volmaakt in elk moment van haar bestaan. Maar de mens stelt uit of herinnert zich; hij leeft niet in het heden, maar betreurt al omziend het verleden, of kijkt, zonder oog voor de rijkdommen die hem omringen, reikhalzend uit naar de toekomst. Hij kan pas gelukkig en sterk zijn als ook hij, met de natuur, in het heden, boven de tijd leeft.

In hoeverre werkt de digitale wereld als een filter die ons weerhoudt om boven de tijd te leven? Kan ik dit patroon doorbreken en mijn aandacht richten op al het verwonderlijke in de wereld – in mens en natuur. In het enige dat we ooit echt hebben – het nu.

2 gedachtes over “De ander, het ogenblik en ik

  1. Tof stuk, schrijnend dat we onszelf moeten verdoven met prikkels. Het doet me denken aan Pascal in zijn ‘Pensées’: “Alle ellende van de mens heeft maar een oorzaak, dat hij niet rustig in een kamer kan zitten.”

    Liked by 1 persoon

  2. Mooie bezinning, Jesse. Prachtig citaat van Raph Waldo Emerson. Een huidige maner om het tijdscontinuüm te doorbreken en contact te maken met het nu is meditatie. Ook nu en verdwijnen in het sublieme van de kunst of de natuur. Vooral de silent music waarover ik mijn boek spreek is mooie hefboom naar het onuitsprekelijke, het eeuwig nu-moment. Tot wederhoren, Antoon.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s